10 termen, groeit elke week
Jargonfilter
AI-vaktermen in gewoon Nederlands. Eerst een uitleg voor iedereen, dan een voorbeeld, en voor wie meer wil een verdieping.
- AI Act
De Europese wet die regels oplegt aan AI-systemen, strenger naarmate het risico groter is. Een chatbot krijgt andere regels dan een systeem dat beslist wie een uitkering krijgt.
Een gemeente die AI wil inzetten om aanvragen te beoordelen, moet volgens de AI Act extra controles inbouwen.
Verdieping
De wet deelt AI in risiconiveaus in: verboden toepassingen, hoog risico, beperkt risico en minimaal risico. De verplichtingen treden gefaseerd in werking.
- AI-agent
Een AI-systeem dat niet alleen antwoordt, maar zelf stappen zet om een taak af te werken: iets opzoeken, een bestand aanpassen, een mail opstellen.
Je vraagt een agent om een vergadering te plannen; hij bekijkt agenda's, stelt een tijdstip voor en verstuurt de uitnodiging na jouw akkoord.
Verdieping
Agents combineren een taalmodel met gereedschappen (tools) en een lus: plannen, uitvoeren, resultaat bekijken, bijsturen. Hoe meer ze zelfstandig doen, hoe belangrijker toezicht en grenzen worden.
- Benchmark
Een gestandaardiseerde test om AI-modellen met elkaar te vergelijken, zoals een examen dat elk model aflegt.
Als een bedrijf zegt dat zijn model "het beste ter wereld" is, bedoelt het meestal: het scoort het hoogst op een bepaalde benchmark.
Verdieping
Een benchmark meet maar één ding. Een hoge score op wiskundetoetsen zegt weinig over hoe goed een model een beleidsnota samenvat. Modellen kunnen ook (bewust of onbewust) op benchmarks getraind zijn.
- Contextvenster
Hoeveel tekst een AI-model tegelijk kan 'zien' en gebruiken in één gesprek: jouw vraag, de documenten die je meegeeft en het eigen antwoord.
Met een groot contextvenster kan je een volledig jaarverslag in één keer laten samenvatten.
Verdieping
Het venster wordt uitgedrukt in tokens. Een groter venster betekent niet automatisch dat het model alles even goed onthoudt: informatie in het midden van lange teksten raakt soms ondergesneeuwd.
- Frontiermodel
Een van de krachtigste AI-modellen van het moment, gemaakt door een handvol grote labs zoals OpenAI, Anthropic en Google DeepMind.
Als een nieuw frontiermodel uitkomt, verschuift wat AI in het algemeen kan: taken die vorig jaar onmogelijk waren, lukken plots wel.
Verdieping
Frontiermodellen vragen enorme rekenkracht en investeringen. Daarom zijn ze ook het onderwerp van specifieke veiligheidsregels en evaluaties.
- Hallucinatie
Wanneer een AI-model iets verzint en het overtuigend brengt als feit: een niet-bestaand boek, een fout cijfer, een verzonnen bron.
Je vraagt om drie wetenschappelijke artikels over een onderwerp, en één ervan blijkt niet te bestaan.
Verdieping
Taalmodellen voorspellen waarschijnlijke tekst; ze controleren niet vanzelf of iets klopt. Nieuwere modellen hallucineren minder, maar nooit nul. Controleer daarom altijd bronnen bij belangrijke beslissingen.
- Open gewichten
Een AI-model waarvan de maker de 'gewichten' (het getrainde model zelf) vrijgeeft, zodat iedereen het kan downloaden en op eigen computers kan draaien.
Een Vlaamse school kan een model met open gewichten op een eigen server draaien, zodat leerlingengegevens het gebouw niet verlaten.
Verdieping
Open gewichten zijn niet hetzelfde als volledig open source: de trainingsdata en -methode blijven vaak geheim. Het voordeel is controle en privacy, het risico dat misbruik moeilijker te stoppen is.
- Rekenkracht
De computercapaciteit die nodig is om AI-modellen te trainen en te gebruiken, vooral in grote datacenters vol gespecialiseerde chips.
Wanneer een land investeert in een supercomputer voor AI, investeert het in rekenkracht.
Verdieping
Rekenkracht (in het Engels 'compute') is een van de grootste drijvers van vooruitgang in AI, en een strategisch thema: wie de chips en datacenters heeft, bepaalt mee wat mogelijk is.
- Taalmodel
Een AI-systeem dat getraind is op enorme hoeveelheden tekst en daardoor tekst kan begrijpen en schrijven. ChatGPT, Claude en Gemini zijn gebouwd op taalmodellen.
Wanneer je een vraag stelt aan een chatbot, schrijft het taalmodel het antwoord woord voor woord.
Verdieping
Je leest ook vaak LLM, van 'large language model'. Moderne taalmodellen werken ook met beeld, geluid en code, en kunnen gereedschappen gebruiken.
- Token
Het stukje tekst waarin een AI-model rekent: vaak een woord of een deel van een woord. Prijzen en limieten van AI-diensten worden in tokens uitgedrukt.
Het woord 'bibliotheek' kan voor een model uit twee of drie tokens bestaan.
Verdieping
Nederlandse tekst gebruikt doorgaans meer tokens dan dezelfde Engelse tekst, waardoor hetzelfde werk in het Nederlands iets duurder kan uitvallen.